زبان و گویش ارومیه

گویش های محلی آذربایجان غربی زبان های ترکی، کردی، ارمنی و آشوری را شامل می شود. زبان ترکی از آن میان بیشترین تعداد متکلم را داشته و زبان کردی بعد ازآن قرار گرفته است.

زبان ترکی آذربایجانی

زبان ترکی زبانی غنی بوده و فولکلور و ادبیات عامیانه آن پشتوانه ای قوی دارد. ترکی آذری یا ترکی آذربایجانی زبانی از تیره زبان‌های ترکی است که در جمهوری آذربایجان و مناطق آذری نشین ایران با دو گویش متفاوت همراه است. تلفظ برخی واژگان، وام گرفتن ‌واژگانی از زبان های روسی، فارسی، عربی و انگلیسی و وجود اختلاف‌هایی اندک در چند مورد دستوری، از تفاوت های بارز میان آن هاست. زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان از زبان های رسمی بوده و در داغستان به عنوان یکی از زبان‌های رسمی مصوب فدراسیون روسیه پذیرفته شده است. زبان ترکی آذربایجانی جزئی از زبان‌های اغوز ترکی می باشد و با ترکی استانبولی و ترکی خراسانی همخوانی و قرابت دارد. ترکی آذربایجانی زبان گفتاری نواحی شرقی ترکیه، جنوب گرجستان، داغستان و قسمت‌هایی از شمال خراسان است. واژه ها، نظام آوایی و دستوری زبان های فارسی و عربی در زبان ترکی مؤثر بوده ‌است. از میان  شهرهای ایران بیش از همه تبریز، ارومیه، اردبیل و زنجان  ترکی آذربایجانی را به عنوان زبان خود پذیرفته و به آن‌ تکلم می‌ کنند.

قبل از گسترش زبان ترکی آذربایجانی در محدوده آذربایجان، زبان آذری (پهلوی)  در این دیار رواج داشت که به تدریج و پس از چیرگی قبایل تُرک و قزلباش  در این دیار (به ویژه در دوره سلجوقیان و صفویه) زبان ترکی آذربایجانی جایگزین زبان آذری – پهلوی شد.

ریشه این زبان اصیل آذری به مادها برمی گردد که به تدریج و با گذر زمان با زبان‌های فارسی، عربی و ترکی آمیزش یافته و تحولاتی چند را پذیرفته است. زبان ماد زبانی برگرفته از زبانهای هند و اروپایی است که قبل از ورود اسلام تقریباً دست نخورده باقی مانده بود، ولی با پیدایش اسلام و گسترش آن دگرگون شده و با تأثیرپذیری از زبان عربی مسیر تکامل را پیموده است. اوایل قرن سوم هجری را باید نقطه عطفی در این زبان دانست، زیرا از این تاریخ بوده که امرای ترک آسیای مرکزی به این سرزمین وارد شده و از قرن پنجم هجری نیز نژادهای مختلف ترک به این مرز و بوم وارد شدند. پیوند زبان ترکی آسیای مرکزی با آذری های ایران، زبانی قوی بنیه به نام ترکی آذری را به وجود آورده است.

زبان کردی 

زبان‌های کردی زنجیره ای گویشی از زبان‌های هندواروپایی است که از تیره زبان‌های شمال غربی ایران می باشد که با زبان‌های فارسی، بلوچی و لری پیوستگی دارد. زبان کردی از عوامل غیر زبان‌شناختی همچون عوامل اجتماعی و فرهنگی  متأثر شده است. کردی زبانی چند شاخه است که زبان‌های مستقلی چون سورانی، کرمانجی، جنوبی و لکی و …  را در برگرفته و مجموعاً کردی نامیده می شود.

زبان‌های کردی با  زبان‌های بلوچی، گیلکی، تالشی، گورانی و زازاکی همسانی هایی دارند که همگی زیرمجموعه زبان‌های شمال غربی ایران هستند. البته زبان های کردی  شباهت هایی نیز به زبان های فارسی و لری دارد که هرکدام در مناطق وسیعی تکلم می‌شوند.

 در ماهیت کردی و زبان یا لهجه بودن آن میان زبان شناسان اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی کردی را لهجه ای از زبان فارسی دانسته و زیرگروه آن قرار می دهند برخی نیز آن را زبانی مستقل در میان سایر زبان ها به شمار می آورند. واقعیت این است که هزار سال پیش از میلاد مسیح، زبان اوستایی زبان تکلم آریایی ها بوده است. زبانی که اصل و ریشه تمام زبان‌های مادی، پارسی و هندی محسوب می گردد. زبان کردی هم از این قاعده مستثنی نیست.

زبان کردی به دو لهجه “شکاک” (کردی شمال) و لهجه  “سریانی” قابل تقسیم است.

لهجه کردی شمال منطقه وسیعی را از کوهستانهای شمال ماکو تا نزدیکی های شهرستان اشنویه در برمی گیرد.

لهجه سریانی نیز مشتمل بر شهرستانهای اشنویه، مهاباد، بوکان، سردشت و پیرانشهر می شود که این دو لهجه در عین نزدیکی، تفاوت هایی زیادی با هم دارند.

زبان ارمنی گونه ای از زبان‌های هندواروپایی است که همچون زبان فارسی شش صیغه دارد و ساکنان قفقاز، ارمنستان، آرتساخ و سایر کشورها به آن صحبت می‌کنند. خط سریانی یا یونانی خطی بود که ارمنیان تا پایان سده چهارم میلادی در نوشته های خود آن را به کار می بردند. لذا ادبیات و تاریخ آنان به خط و زبانی غیرارمنی نوشته می شد. با رسمی شدن دین مسیح در ارمنستان و گرائیدن ارمنیان به این دین، کتاب مقدس مسیحیان به زبان یونانی یا سریانی نوشته شده است. در مراسم مذهبی مسیحی ها نیز به این زبان‌ها سخن گفته می‌شد.

زبان “آسوری” یا “سریانی” یا به‌طور دقیق‌تر “آرامی نو آشوری” به زبان‌های “آفروآسیایی” یا “آفرو – اوراسیا” تعلق  دارد. مسیحیان سریانی آسوری-آشوری امروز به این زبان سخن می گویند. زبان آشوری از تیره زبانهای آرامی است که بسیار شبیه زبان عربی بوده و 14 صیغه دارد. امروزه در شهرهایی چون تهران، ارومیه، سنندج، تبریز، سلماس، اصفهان، اهواز، کرمانشاه و … آشوری هایی زندگی می کنند که زبان تکلمی آن ها آشوری می باشد. مندایی نیز از گونه زبان های آرامی- سامی است که با زبان آشوری قرابت دارد.

در استان آذربایجان غربی این چهار زبان عمده همیشه مطرح اند و گزارشی از زبان های محلی دیگر نشده است.

خبرهای مرتبط