از هزاره سوم تا ابتدای هزاره اول پیش از میلاد از میان اقوام استان آذربایجان غربی فقط اطلاعات پراکنده‌ای از لولوبی‌ها و گوتی‌ها موجود است.

اقوام ساکن در جلگه ارومیه در هزاره اول پیش از میلاد

 پارسواها، بییانیا ،هوری‌ها، نایری‌ها، موصا صیری‌ها، آشوری‌ها و ماناها، از جمله اقوامی هستند که در این سرزمین ساکن بوده اند.

قراین حاکی از آن است که از گذشته های دور ارومیه منطقه ای با قومیت های مختلف بوده‌است. منطقه شمالی دریاچه ارومیه متعلق به اورارتویی ها بوده و جنوب آن تحت سیطره ماناها بوده است.

پارسیان هنگام مهاجرت از ایران‌ویج ابتدا در غرب و جنوب دریاچه ارومیه سکونت کردند اما به یکجا نشینی اکتفا نکرده، مهاجرت خود را ادامه داده و تا سرزمین پارس (استان فارس) پیشروی کردند.

ایرانیان ترک‌زبان و آذری‌های ایرانی

مناطق ترک زبان مناطقی  هستند که زبان غالب مردمان آن  ترکی آذربایجانی  می باشد.

اکثریت جمعیت ارومیه را ترک ها تشکیل می دهند. ترک‌زبانان بیش ترین درصد خانوارها را به خود اختصاص داده اند؛کرد زبان‌ها با درصدی کمتر بعد از ترک ها قرار گرفته اند. آشوری‌ها، فارس‌زبان‌ها و ارمنی‌ها نیز در مراتب بعدی قرار گرفته اند. میان مذاهب مختلف شهر، مسلمانان اثنی عشری، مسلمانان سنی شافعی و حنفی همچنین مسیحیان آشوری و ارمنی به ترتیب اولویت بندی شده اند.

اغوزها

ترک‌های اوغوز یا غُز بخشی از اقوام تُرک هستند به شاخه اوغوز از زبانهای ترکی صحبت می‌کنند. در قرن هشتم میلادی، آنها یک کنفدراسیون قبیله‌ای تشکیل دادند که به نام دولت “اوغوز یبغو” در آسیای میانه شناخته می‌شد. در قرن دهم، به این ترکمانان مسلمان خطاب می شد تا از ترکان غیرمسلمان (شمن‌ها و بودایی‌ها) متمایز باشند. از اواسط قرن دهم به بعد”تُرکمان” یا “تُرکمن”جایگزین اصطلاح “اوغوز” شد. امپراتوری های مشهوری چون سلجوقی و عثمانی، سلطنت روم، و سلسله‌هایی نظیر آق‌قویونلو، قراقویونلو، افشاریان، خوارزمشاهیان، اتابکان فارس، قاجاریان، دودمان زنگیان و خاندان رسولی یمن از تُرکان اغوز یا ترکمانان بودند. تُرکمان اصطلاحی است که از دوره‌های میانه، به همراه نام باستانی تُرک با نام قبیله‌هایی مانند (افشار، بیات، بایندر، قایی، بیگدلی، سالور و …) برای اشاره به تُرکان اغوز که در آناتولی (ترکیه کنونی)، آذربایجان، ایران و ترکمنستان و ساکن شده‌اند به کار رفته‌است. در قرن یازدهم پس از پیروزی تُرک‌ها، تعداد زیادی از ترکان اوغوز ابتدا وارد خراسان شده، پس از فتح تمام ایران از آناتولی سر در آوردند. مهمترین و پرجمعیت‌ترین گروه ترک‌ها در ایران اوغوزها هستند که همواره ترک‌‌ها و ایرانیان دیگر را با خود همگون ساخته‌اند.

یوه ها (ایل)

اوایل قرن ۱۲ میلادی ارومیه زیستگاه شمار زیادی از یوه‌ها بود. این گروه از یوه‌ها مجزا از یوه‌های سلیمانشاه بودند و قومی سرکش بودند که راهزنی و هجوم به سرزمینهای همسایه را پیشه خود ساخته بودند. علاوه بر تصرف ارومیه و اشنویه از اهالی خوی نیز مالیات می‌گرفتند. تا این که جلال‌الدین به خواهش همسرش، دختر طغرل سوم، در سال ۶۲۳ق/۱۲۲۶م به یوه‌ها حمله کرد و پس از محاصره آنان به کشتار وسیعی دست زد.  حمله مغول ها باعث شد تا 6 سال پس از این ماجرا باقی مانده یوه ها به سرزمین‌های غربی پناه ببرند. ظاهراً بعدها یوه ها در آناتولی ماندگار شده و به سپاه قاضی غزالدین وزیر پیوستند.

افشار

 یکی از سکونت‌گاه‌های ایل افشار شهر ارومیه است. گویا نخستین گروه از افشارهای ارومیه، افشارهایی بودند که به همراه گرگین بیگ اوصانلو در سال ۸۰۲ هجری قمری در توپراق قلعه، محل حاکم‌نشین ارومیه، استقرار یافتند. زمان ورود اوصانلوها به ایران امری پوشیده و مبهم است. قراین حاکی از آن است که امیر تیمور، گرگین‌بیگ اوصانلو را در سال ۸۰۲ هجری قمری، به حکومت منصوب کرد تا کردها و عشایر شورشی منطقه ارومیه را سرکوب نماید. پس از وی، پسرانش یکی بعد از دیگری حاکم ارومیه شدند.

شاه عباس یکم، ارومیه را به عنوان اقطاع، به کلبعلی‌خان ایمانلو داد. ترکان بوربور در نیمه اول قرن یازدهم همراه دیگر طوایف افشار به ارومیه کوچ کردند. از دهه ۱۷۶۰ میلادی، دولت زندیه افشارهای ارومیه (یکی از گروه‌های قزلباش بودند) را در ارتش خود به کار گرفت.

ترک‌های سنی

“کره‌سنی”

ترک‌های سنی مذهب به شکلی گسترده در شهر ارومیه زندگی می کنند. آنان دهستان دول، در جنوب شرقی ارومیه را برای سکونت انتخاب کرده اند. زبان این ترک های سنی، کردی می‌باشد.

ایل قره‌داغ

قره‌ داغی ‌‌‌ها، مردمانِ ترکی هستند که در منطقه آذربایجان و جمهوری آذربایجان به خصوص در منطقه قره داغ (ارسباران) ساکن هستند. این قوم فرقه ای از تُرکان اوغوز از طایفه بیگدلی هستند.

تعدادی از قره داغی ها تَرک دیار کرده و به شهر های تهران، باکو، بیلقان و کرج هجرت کرده اند.

ساکنان قره داغ، عموماً مسلمان و شیعه مذهب هستند. این در حالی است که معدودی از روستاهای منطقه گرمادوز قره داغ، شماری از اهل حق را در خود جای داده که بازماندگان ایل شاملو قزلباش هستند. البته در گذشته تعدادی از ارامنه مسیحی نیز در مناطق شمال غربی قره داغ ساکن بوده اند که در قرن های اخیر، کشور ارمنستان را برای زندگی برگزیده اند.

تعداد اندکی از اهالی ایل قره داغ در دهستان انزل شمالی و جنوبی سکونت دارند.

کردهای ایران

بیشتر کردهای ارومیه با لهجه کرمانجی سخن می گویند و در بخش‌های جنوبی این شهر نیز به لهجه سورانی صحبت می‌کنند.

هزبانیان

هزبانیان نژادی کرد تبار اند که از آغازین سال های ورود اسلام به ایران با عباسیان ساز مخالف زده و با تمرد از آن ها، آذربایجان و ارمنستان را محل سکونت خود قرار داده و در آن فرمانروایی نمودند.

برادوست

ایل “برادوست” یا اتحادیه عشایری برادوست، حکمرانانی بودند که درگذشته، ناحیه وسیعی از منطقه ارومیه را زیر سلطه خود داشتند. اما نبرد قلعه “دم‌دم” و آمدن افشارها به این منطقه باعث فروپاشی اتحادیه عشایری شد و به تدریج کم رنگی و بی رنگی آن ها را در ارومیه رقم زد.

بیگ‌زاده

ایل بیگ‌زاده نیز اتحادیه عشایری را تشکیل داده و در جنوب ارومیه به زندگی خود ادامه می دهند.

خبرهای مرتبط